Zijn slangenbeten een onderschat probleem?

7 minuten leestijd

© Flickr / hape662

Zijn slangenbeten een onderschat probleem?

Gezondheid

Je leest nu

Zijn slangenbeten een onderschat probleem?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 9
  • 1266

Elke dag gaan er honderden mensen dood aan de giftige beet van een slang. Het tegengif dat nodig is om slachtoffers te behandelen, is op veel plekken niet beschikbaar. Hoe komt dat? Hoe werkt slangengif precies? En kunnen we er ook medicijnen van maken?

Samengesteld door Jessie van den Broek - De Kennis van Nu

Hoe groot zijn de gevolgen van slangenbeten?

Slangenbeten zijn een gigantisch probleem, vooral in de tropen. Jaarlijks overlijden wereldwijd naar schatting ruim 130.000 mensen aan de gevolgen van een slangenbeet: dat is elke vier minuten een dode. Daarmee is de slangenbeet één van de dodelijkste tropische ‘ziektes’ ter wereld. Slangen maken veel meer slachtoffers dan bijvoorbeeld ebola. 

Nog eens 450.000 slachtoffers per jaar overleven een beet van een gifslang wel, maar houden er blijvend letsel aan over – bijvoorbeeld omdat één van hun armen of benen moet worden geamputeerd. Vaak levert dat nog allerlei andere problemen op. Veel slachtoffers kunnen bijvoorbeeld niet meer voor een inkomen zorgen, hebben hoge medische kosten, vinden geen partner en komen in een sociaal isolement terecht.

Deel alinea

Slangenbeten komen vooral veel voor op het platteland in Afrika en Azië, waar veel armoede is. Mensen die op het land werken en veel buiten zijn, lopen meer risico om gebeten te worden. Bovendien hebben ze in deze gebieden vaak onvoldoende toegang tot de juiste medische zorg, waardoor er onnodig veel slachtoffers vallen.

Hoe werkt het gif van slangen?

Als gifslangen een prooi te pakken krijgen, injecteren ze via hun giftanden een vaak dodelijke vloeistof. Hoe dat gif precies werkt, verschilt per type slang. Sommige slangen, zoals de zwarte mamba, hebben neurotoxines: gifstoffen die de werking van het zenuwstelsel aantasten en communicatie tussen de hersenen en de rest van het lichaam verhinderen. Een ander type gif, hemotoxine, tast de bloedcellen aan en kan een bloedstollend of juist bloedverdunnend effect hebben. Weer andere gifstoffen breken weefsel af of beïnvloeden de werking van het hart.

thumbnail
Bloedstollend gif

Sommige soorten slangengif maken je bloed dik en stroperig.

Sommige slangen hebben gif waarmee ze een olifant zouden kunnen doden. Het is zo sterk dat ze er muizen en vogels pijlsnel mee kunnen verlammen en verorberen, want voor kleine dieren is een heel klein beetje gif al genoeg. 

Een slang gebruikt zijn gif het liefst voor dieren die hij kan eten; mensen ziet hij niet als prooi. Maar als een slang zich door een mens bedreigd voelt, hapt hij soms toch toe. Helaas richt slangengif ook in het menselijk lichaam vaak ernstige schade aan, van verlamming tot interne bloedingen en het afsterven van weefsel. 

Deel alinea

Wat is tegengif en waarom is er een tekort aan?

Om een slangenbeet te kunnen behandelen is tegengif nodig. Dat wordt gemaakt door een kleine hoeveelheid slangengif in te spuiten bij paarden of andere dieren. Het dier maakt dan antistoffen aan, die we via het bloed kunnen ‘oogsten’. Via een infuus kunnen we dat vervolgens toedienen aan een mens.

Het toedienen van tegengif moet snel gebeuren, want sommige soorten slangengif kunnen in minder dan een half uur tot de dood leiden. Bovendien mag tegengif alleen in een ziekenhuis worden gegeven, vanwege het risico op allergische reacties. Vaak zorgt dat voor problemen: mensen op het platteland kunnen het dichtstbijzijnde ziekenhuis lang niet altijd op tijd bereiken, of het juiste tegengif is er niet op voorraad.

Deel alinea

Er is een groot gebrek aan tegengif, vertelt slangendeskundige Royjan Taylor in Focus. In Kenia alleen al zijn jaarlijks 20.000 flesjes tegengif nodig, maar er zijn er nog geen 1.000 verkrijgbaar. De productie van tegengif is kostbaar en voor farmaceutische bedrijven is het weinig lucratief om er geld in te steken. In 2014 stopt de Franse farmaceut Sanofi Pasteur om die reden met het produceren van het effectieve middel Fav-Afrique.

Wat het allemaal nog ingewikkelder maakt, is dat de samenstelling van het gif per slangensoort verschilt. Tegen de beten van verschillende slangensoorten zijn daarom ook verschillende typen tegengif nodig. Onderzoekers als Freek Vonk proberen daar verandering in te brengen: ze zijn op zoek naar tegengif waarmee we het gif van meerdere slangensoorten kunnen bestrijden. 

In juni 2018 organiseerde Naturalis de internationale conferentie Snakebite om meer aandacht te vragen voor slangenbeten. Focus Radio sprak met de initiatiefnemers.

Freek Vonk en zijn collega's onderzoeken hoe ze beter en effectiever tegengif kunnen maken. 

Kunnen slangen ook levens redden?

Hoe gevaarlijk slangen ook zijn, voor de mens zijn ze ook heel nuttig. Bijvoorbeeld omdat ze veel muizen en ratten eten, die anders ziektes verspreiden en gewassen kapotmaken. En hoewel er veel mensen overlijden aan slangengif, kan het gif ook juist mensenlevens redden. Het heeft namelijk allerlei bestanddelen die – als we ze op de juiste manier isoleren en verwerken – heel waardevol kunnen zijn bij de ontwikkeling van geneesmiddelen. 

Denk bijvoorbeeld aan slangengif dat de werking van het zenuwstelsel beïnvloedt. Door eiwitten uit dit type gif te isoleren, ontwikkelen onderzoekers een nieuwe pijnstiller. En ook voor het ontwikkelen van bloedverdunners en middelen die bloedstolling juist bevorderen is slangengif een belangrijke bron van kennis. Van alzheimer tot kanker, het giftige goedje kan mogelijk helpen bij het bestrijden van allerlei aandoeningen. Leidse onderzoekers zijn bijvoorbeeld bezig met het ontwikkelen van een nieuw antibioticum op basis van slangengif.

Leidse onderzoekers ontwikkelen nieuwe medicijnen met behulp van gif uit de natuur. De uitzending is hier te zien. 

Deel alinea

Zijn er gifslangen in Nederland?

In Nederland komen drie soorten slangen voor: de gladde slang, de ringslang en de adder. Alleen die laatste is giftig. Hoewel het gif van een adder lang niet zo gevaarlijk is als dat van een taipan of een zwarte mamba, kan een adderbeet tot verlammingsverschijnselen en ernstige zwellingen leiden.

Adders komen in grote delen van Europa voor. Bij ons leven ze vooral in vochtige natuurgebieden in het noorden een oosten van het land, zoals het heidegebied Dwingelderveld in Drenthe en het Fries-Drentse Fochteloërveen.

Adders laten zich in onze natuurgebieden vooral graag zien als de zon schijnt. Bekijk de aflevering hier.

Deel alinea

Ook exotische gifslangen komen trouwens weleens in Nederland terecht, bijvoorbeeld doordat ze uit iemands terrarium zijn ontsnapt, of als ze per ongeluk zijn meegereisd bij de import van goederen.

Als je in Nederland door een (mogelijk) giftige slang gebeten bent, wordt aangeraden 112 te bellen. In het ziekenhuis controleert een arts de beet en krijg je zo nodig een antiserum toegediend. Bij het Nationaal Serum Depot van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) liggen allerlei soorten tegengif opgeslagen.

Terwijl we in Nederland meer dan genoeg tegengif hebben voor de weinige slangenbeten die hier voorkomen, is het wrang genoeg nauwelijks voorhanden in veel landen waar slangenbeten een groot probleem zijn. Dat daar nog geen verandering in is gekomen, lijkt onder andere te maken te hebben met de armoede in veel gebieden, de economische motieven van farmaceutische bedrijven, en een gebrek aan interesse vanuit de Westerse wereld.

Hoe herken je een gifslang?

Of een slang giftig is, is lastig te zien. Er zijn wel uiterlijke kenmerken die vooral bij gifslangen voorkomen – zoals felle kleuren en een driehoekige kop – maar die zeggen niet alles. Sommige niet-giftige slangen ‘kopiëren’ dit soort kenmerken om er ook gevaarlijk uit te zien, en er zijn ook extreem giftige slangen die er juist onopvallend uitzien. Je kunt dus maar beter bij alle slangen uit de buurt blijven.

In het kort

  • Slangenbeten zijn een gigantisch probleem dat vaak onderschat wordt. Jaarlijks overlijden wereldwijd naar schatting meer dan 130.000 mensen aan de gevolgen van een slangenbeet.

  • Hoe slangengif precies werkt, verschilt per soort slang. Het kan bijvoorbeeld het zenuwstelsel aantasten, het bloed laten stollen, of de werking van het hart beïnvloeden.

  • Om een slangenbeet te behandelen is tegengif nodig, maar wereldwijd is daar een groot tekort aan. Voor farmaceutische bedrijven is het produceren van tegengif weinig lucratief.

  • Slangengif heeft allerlei bestanddelen die nuttig kunnen zijn bij de ontwikkeling van geneesmiddelen, van pijnstillers tot bloedverdunners. 

  • In Nederland komen drie soorten slangen voor: de gladde slang, de ringslang en de adder. Alleen die laatste is giftig.

Deel dit venster

collection

De Kennis Van Nu

In tv-programma De Kennis van Nu gaan Elisabeth van Nimwegen en Diederik Jekel op onderzoek uit in de wetenschappelijke wereld. Ze nemen de kijker mee naar de nieuwste inzichten en ontdekkingen. Hoe beïnvloeden die ons dagelijks leven?

Iedere woensdag om 21:10 op NPO 2