Waarom is fouten maken zo belangrijk?

5 minuten leestijd

Waarom is fouten maken zo belangrijk?

Uitvindingen

Je leest nu

Waarom is fouten maken zo belangrijk?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 3
  • 76
Bekijk de collectie Bètacanon32 verhalen

Iedereen maakt wel eens fouten. Gelukkig maar, want fouten staan aan de basis van vooruitgang en we leren door trial-and-error. Dat beseft de Zwitserse toptennisser Stanislas Wawrinka ook. Hij laat na een verloren tenniswedstrijd de volgende tekst op zijn onderarm tatoeëren: ‘Ever tried. Ever failed. No matter. Try again. Fail again. Fail better.’ De zinnen zijn afkomstig uit een tekst van de Ierse schrijver en dichter Samuel Beckett.

Samengesteld door Corlijn de Groot

Leer je van fouten maken?

Ja, het maken van fouten is een veelgebruikte manier om nieuwe dingen te leren. Niet alleen mensen, maar ook dieren gebruiken deze strategie. De Amerikaanse psycholoog Edward Thorndike bestudeert rond 1890 het leergedrag van dieren met behulp van een zogenaamde puzzelbox, een houten kooi waar hij beesten in opsluit, maar waar ze met wat moeite zelf uit kunnen ontsnappen. Vaak maakt hij gebruik van hongerige katten, die buiten de kooi eten ruiken en dus erg gemotiveerd zijn om te ontsnappen. Ze maken allerlei wilde bewegingen en doen soms per ongeluk precies de juiste handeling waardoor het deurtje opengaat. De volgende keer dat het dier opgesloten zit in dezelfde puzzelbox zal het sneller ontsnappen omdat het de handelingen herhaalt die de vorige keer effectief bleken te zijn.

Het experiment van Edward Thorndike, nagespeeld door een hongerige kat en een acteur.

Thorndike noemt dit de wet van effect, waarmee hij zegt dat gedrag dat plezierige consequenties heeft waarschijnlijk herhaald zal worden en gedrag dat onplezierige consequenties heeft juist niet. Trial-and-error-leren betekent dat je leert door maar in het wilde weg wat te proberen, dus ook door fouten te maken. In het Nederlands wordt trial-and-error ook wel gissen-en-missen genoemd.

Deel alinea

Wie was Karl Popper?

Karl Raimund Popper is een beroemde wetenschapsfilosoof. Hij wordt in 1902 geboren in Wenen, waar hij later ook filosofie zal studeren. Hij bewondert zijn tijdgenoot Albert Einstein, niet alleen vanwege zijn geniale relativiteitstheorie maar ook omdat hij bereid is zijn theorie te onderwerpen aan experimenten. Einstein kijkt kritisch naar zijn eigen theorie.

Deel alinea
Karl Popper in 1990

Vanwege zijn Joodse afkomst vlucht Popper ten tijde van de Tweede Wereldoorlog naar Nieuw-Zeeland. Na de oorlog gaat hij in Londen wonen. In 1993, een jaar voor zijn dood, verklaart Popper dat de mens een morele plicht heeft om optimistisch te zijn. In een interview vlak voor zijn dood zegt hij: "De toekomst hangt af van wat wij doen. Wij dragen alle verantwoordelijkheid. Dus het is onze plicht, niet om het kwaad te voorspellen, maar om te vechten voor een betere wereld."

"Wetenschap heeft niets te maken met het zoeken naar zekerheid, waarschijnlijkheid of betrouwbaarheid."

Wat is falsificeren?

Om wetenschappelijke kennis te scheiden van niet-wetenschappelijke kennis hanteert Popper het falsificatiecriterium: kennis is wetenschappelijk als deze gefalsificeerd (weerlegd) kan worden. Hij ziet het falsificatiecriterium als de toetssteen voor de wetenschap.

Stel, ik heb een sterk vermoeden dat alle ijsberen wit zijn. Om dat te bewijzen maak ik foto’s van ijsberen die wit zijn. Dit proces van zoeken naar bewijs dat mijn hypothese bevestigt, heet verificatie. Eigenlijk zou ik elke ijsbeer die ooit geleefd heeft gezien moeten hebben voordat ik met absolute zekerheid kan zeggen dat alle ijsberen wit zijn. Volledige verificatie is dus helaas een illusie. Popper vindt dat ik juist op zoek moet gaan naar gekleurde ijsberen, want ik hoef er maar één tegen te komen met een andere kleur dan wit om mijn hypothese over witte ijsberen te verwerpen. En stel dat iemand ergens in een uithoek inderdaad een paarse ijsbeer ontdekt, dan is mijn hypothese dat alle ijsberen wit zijn, gefalsificeerd. Is dat erg? Niet volgens Popper, want hij stelt dat verwerping en niet bevestiging vooruitgang betekent. Dat geldt volgens Popper voor zowel wetenschap als politiek. 

Filosoof Fons Elders legt in het programma Durf te Denken uit dat je van Popper de meest krankzinnige hypotheses mag formuleren. Als wetenschapper doe je gissingen, hoe gewaagder hoe beter.

Deel alinea

"Je probeert dus eigenlijk je eigen ongelijk te halen."

Wordt Poppers wetenschapsfilosofie wel toegepast?

Wetenschappers zijn het in theorie vaak wel eens met Karl Popper. Ze omarmen het falsificatiecriterium en staan open voor kritiek, maar gaan ze ook echt zelf actief op zoek naar weerlegging van hun hypotheses en theorieën? Wie vindt het nu leuk om zijn eigen ongelijk aan te tonen? Wetenschappers zijn ook maar mensen en dus houden ze vaak krampachtig vast aan hun hypotheses en laten ze het falsificeren liever aan anderen over. Popper krijgt dan ook vaak het verwijt dat zijn theorie slecht toepasbaar is.

Deel alinea
Na jarenlang onterecht te hebben vastgezeten voor moord wordt Lucia de Berk in 2010 vrijgesproken.

Hoe kan het dat onschuldige mensen soms onterecht veroordeeld worden?

Door een gebrek aan falsificatie kan het flink misgaan en kunnen er bijvoorbeeld onschuldige mensen vast komen te zitten. Wetenschapsfilosoof Ton Derksen raakt in 2005 betrokken bij de rechtsgang rond de zaak tegen verpleegkundige Lucia de Berk, die in 2004 veroordeeld wordt tot levenslange gevangenisstraf voor de moord op zeven patiënten en drie pogingen tot moord. De inmenging van Derksen leidt tot een hernieuwd justitieel onderzoek. Op 14 april 2010 wordt De Berk vrijgesproken.

Het OM kon er niet meer omheen: het heeft jarenlang fout gezeten.

Ton Derksen vindt dat het Openbaar Ministerie vaak lijdt aan tunnelvisie. Recherche steekt te veel tijd in verificatie, oftewel het zoeken naar bewijs dat bevestigt dat de verdachte schuldig is. Dit noem je positief bewijsmateriaal. Rechercheurs vermoeden bijvoorbeeld dat Bert K. de  moordenaar is en gaan op zoek naar camerabeelden waarop Bert K. ruziënd met het slachtoffer te zien is. Ze negeren de beelden waaruit blijkt dat Bert K. en het slachtoffer juist goede vrienden zijn.

Deel alinea

Volgens Ton Derksen komt het helaas vaak voor dat recherche weinig aandacht heeft voor falsificatie, oftewel het zoeken naar negatief bewijsmateriaal dat de verdachte vrij zou kunnen pleiten. In het programma EenVandaag zegt Derksen: ‘Een van de grote problemen is dat er een sterke verleiding is van passend bewijsmateriaal en dat justitie daaraan toegeeft. Waar niet aan gedacht wordt, is dat er ook negatief bewijsmateriaal zou kunnen zijn, wat een heel ander licht op die zaak werpt.’ Waarheidsvinding, of het nu wetenschappelijk onderzoek betreft of recherchewerk, vraagt om zowel verificatie als falsificatie in het zoekproces.

Volgens Ton Derksen is bij onderzoek naar strafbare feiten vaak te weinig aandacht voor falsificatie. 

In het kort

  • Trial-and-error-leren betekent dat je leert door maar in het wilde weg wat te proberen, dus ook door fouten te maken. Deze manier van leren is onderzocht door psycholoog Edward Thorndike.

  • Wetenschapsfilosoof Karl Popper is de bedenker van het falsificatiecriterium, waarmee wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke kennis van elkaar onderscheiden kunnen worden.

  • Falsificeren is het weerleggen van een hypothese door het tegendeel te bewijzen. Popper vindt dat je daar als wetenschapper naar moet streven, in plaats van te zoeken naar bewijs dat de hypothese klopt.

  • Wetenschappers zijn het in theorie vaak wel eens met Karl Popper. Toch laten ze het falsificeren vaak liever aan anderen over.

  • Soms steken rechercheurs te veel tijd in het zoeken naar positief bewijsmateriaal en is er weinig aandacht voor bewijsmateriaal dat de verdachte kan vrijpleiten. Zo kan het gebeuren dat mensen ten onrechte veroordeeld worden.

Deel dit venster

collection

Bètacanon

Bètaonderwerpen waar elke Nederlander iets van af zou moeten weten, met onder meer de oerknal, het periodiek systeem en de kwijlende honden van Pavlov.