Is er sprake van een Tweede Koude Oorlog?

7 minuten leestijd

© ANP/Alexey Nikolsky

Is er sprake van een Tweede Koude Oorlog?

Kwesties

Je leest nu

Is er sprake van een Tweede Koude Oorlog?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 4
  • 38

De Koude Oorlog is een periode van gewapende vrede tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oosten. De twee provocerende machtsblokken wantrouwen elkaar, maar tot een Derde Wereldoorlog komt het nooit. De huidige spanningen tussen de Verenigde Staten, Rusland en opkomende supermachten als China beginnen langzamerhand Koude Oorlog-achtige vormen aan te nemen. Maar zijn de twee situaties wel te vergelijken?

Samengesteld door Luuk Wesselo

Hoe komt de Koude Oorlog in de vorige eeuw tot een einde?

Dankzij de toenadering tot het Westen van Sovjetleider Michail Gorbatsjov komt de Koude Oorlog in 1991 tot een einde. Zijn progressieve beleid legt de wapenwedloop aan banden en leidt ook tot de val van de Berlijnse Muur. In 1962 lijkt een goede relatie tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nog ondenkbaar. In dat jaar komt de wereld tijdens de Cubacrisis dichter bij een nucleaire oorlog dan ooit. Na een mislukte invasie van de VS in de Cubaanse Varkensbaai, in een poging het communistische regime op het eiland omver te werpen, richt Cuba zich tot de Sovjet-Unie voor militaire hulp. Pas wanneer Sovjetschepen met kernkoppen Cuba naderen, komen de VS en de Sovjet-Unie dankzij de dreiging van een grote nucleaire oorlog tot een oplossing voor het conflict.

Deel alinea
Een vrachtschip van de Sovjet-Unie, met raketten aan boord, vaart na de Cubacrisis terug naar het eigen grondgebied.

Beide grootmachten erkennen na de Cubacrisis dat er een einde moet komen aan de wapenwedloop. Er is een nucleair evenwicht en de defensie-uitgaven rijzen de pan uit. Er wordt toenadering gezocht om de spanningen te verminderen en de nucleaire macht in te dammen.

Voor de Sovjet-Unie zijn er diverse redenen om hieraan mee te werken. Inmiddels vormt buurland China ook een grote militaire dreigingIn 1969 ontstaat het Chinees-Sovjet-Russisch conflict. De aanleiding is de Chinese claim op verschillende Sovjetse gebieden, veroverd in de negentiende eeuw langs de 4.380 kilometer lange grens van beide landen. en onderhandelingen met de VS zouden de status van de Sovjet-Unie als gelijke supermacht bevestigen en erkennen. Het ziet de détentePeriode van verminderde politieke spanning ten tijde van een conflict tussen twee of meer staten.  die ontstaat daarom als een teken van groeiende macht.

Door het Chinees-Sovjet-Russische conflict kan de Sovjet-Unie de militaire aandacht niet langer alleen op het Westen richten.

In de jaren zeventig komen de SALT-verdragen tot stand, waarin de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie samen onder meer een verbod op bovengrondse kernproeven opnemen. Ook komt er een limiet op het aantal langeafstandsraketten dat beide landen mogen hebben en wordt het aantal lanceerinstallaties beperkt. 

De relatie tussen de grootmachten komt weer onder druk te staan wanneer de Sovjet-Unie in december 1979 Afghanistan binnenvalt. De Sovjet-Unie wil het communistische Afghaanse regime in stand houden, maar de Amerikanen steunen het verzet van rebellen met wapens. De Amerikaanse president Jimmy Carter besluit onder meer tot een vijfjarige militaire uitgave van 1.2 biljoen dollar en een meer symbolische boycot op de Olympische Spelen van 1980 in Moskou. Toch houden beide landen zich aan de SALT-verdragen.

De Amerikaanse president Richard Nixon en Sovjetleider Leonid Brezjnev ondertekenen in 1972 in het Kremlin de SALT I-overeenkomst.

Twee jaar later wordt Ronald Reagan de nieuwe Amerikaanse president. Hij ziet de détentepolitiek die Moskou voert als een bedreiging voor de ontstane machtsverhoudingen tussen de twee landen. Amerika heeft die in de jaren na de Cubacrisis min of meer geaccepteerd, maar de Sovjet-Unie is inmiddels bezig met het plaatsen van nucleaire raketten op Europees grondgebied. Als reactie daarop worden er ook in West-Europa raketten geplaatst. In Nederland leiden plannen hiervoor tot massale vredesdemonstraties.

In 1981 wordt er in ons land massaal gedemonstreerd tegen de plaatsing van kruisraketten op Nederlandse bodem.

Het aantreden van Gorbatsjov als Sovjetleider voorkomt een verhoging van de nieuwe spanningen tussen Oost en West. Hij ziet in dat de torenhoge militaire uitgaven van de Sovjet-Unie leiden tot economische malaise en onvrede onder de bevolking. Gorbatsjov voert een politiek van  glasnostOpenheid over het handelen van de staat, om zo de Sovjetburger meer bij de politiek te betrekken. Ook wordt er een eerste stap naar vrijheid van meningsuiting gezet.  en  perestrojkaModernisering van de economie, door bijvoorbeeld op kleine schaal mensen toe te staan hun eigen ondernemingen te beginnen. , maakt een einde aan de wapenwedloop en zoekt toenadering tot de VS. Reagan en Gorbatsjov zetten in 1987 hun handtekening onder het INF-verdrag, dat nucleaire rakketten met een bereik tot 5500 kilometer verbiedt.

Door het soepele beleid van Gorbatsjov, met als een van de belangrijkste punten het begin van het terugtrekken van het Sovjet-leger uit Oost-Duitsland en de satellietstaten, valt in 1989 de Berlijnse Muur. De hervormingen van Gorbatsjov leiden niet tot een sterkere Sovjet-Unie, integendeel. Het vieren van de teugels zorgt juist voor revoluties in het Oostblok. Het machtige rijk valt uiteen en op Eerste Kerstdag 1991 houdt de Sovjet-Unie op te bestaan. Zo komt de Koude Oorlog na bijna een halve eeuw ten einde. 

Waardoor lopen de spanningen weer op?

Na jaren van relatief goede militaire en diplomatieke samenwerking tussen de Verenigde Staten en Rusland, de voornaamste ‘opvolger’ van de Sovjet-Unie, lopen de spanningen na de eeuwwisseling weer op. In 2001 wordt George W. Bush president van Amerika. Vladimir Poetin is op dat moment een jaar aan de macht in Rusland en zoekt toenadering. Het gaat economisch gezien slecht met Rusland en er moet bezuinigd worden. Poetin hoop afspraken met de Verenigde Staten te kunnen maken over het verder terugdringen van het aantal kernwapens, om zo dankzij verminderde Amerikaanse dreiging te kunnen bezuinigen op militaire uitgaven.

Deel alinea

Vladimir Poetin ziet met de bezuiniging op kernwapens een kans om nieuwe andere wapens te ontwikkelen.

Bush en Poetin gaan na 9/11 en aanslagen in Moskou samen de strijd aan tegen het terrorisme. De VS breidt zijn militaire invloed uit naar Oost-Europa. De Baltische staten worden lid van de NAVO en in de voormalige Sovjetrepublieken Kirgizië en Oezbekistan zet Amerika bases op. Bush valt Irak binnen na de aanslagen op de New Yorkse Twin Towers, op 11 september 2001. Rusland is gezien de belangen in Iraakse olie fel tegen die inval. Poetin ziet dit alles samen met de wens van Bush om een raketschild in Europa te installeren als een bedreiging.

De opvolger van Bush, Barack Obama, wil de band met Rusland ‘resetten’. Dmitri Medvedev neemt ondertussen in 2008 het stokje over van Poetin, die op de achtergrond de touwtjes stevig in handen lijkt te houden. Obama en Medvedev doen goede zaken en sluiten onder meer het New START-verdrag, waarmee het aantal kernwapens moet worden verminderd.

Rusland toont zijn spierballen tijdens de Dag van de Overwinning, waarop de overwinning op nazi-Duitsland word gevierd. Het SORT-verdrag uit 2002 moet hun voorraad intercontinentale raketten - en die van de VS - reduceren tot 2200 stuks.

Na die pragmatische samenwerking tussen Medvedev en Obama loopt de relatie tussen Rusland en de Verenigde Staten opnieuw flinke scheuren op. Zo ondertekent Obama eind december 2012 een wet die Russische mensenrechtenschenders reisbeperkingen oplegt. Vervolgens komt Poetin, die dan weer president van Rusland is geworden, met een wet die het Amerikanen verbiedt Russische kinderen te adopteren.

Als Rusland begin 2014 het Oekraïense schiereiland De Krim annexeert, in Oost-Oekraïne afscheidingsbewegingen op alle manieren ondersteunt en steun verleent aan het regime van de Syrische leider Bashar al-Assad, bekoelt de relatie tussen de Verenigde Staten en Rusland des te meer. De VN legt Rusland economische sancties op en ook Donald Trump, de opvolger van Obama als president, krijgt met Poetin te maken. Na een gifgasaanval in Syrië bombardeert Amerika een Syrische luchtbasis, tot grote woede van Rusland. Ook de MH17-ramp, waarbij 196 Nederlandse slachtoffers vallen, zorgt voor een verslechtering van de band tussen Oost en West. Terwijl Nederland rouwt, ontkent Poetin betrokkenheid van het Russische leger.

Audiofragment

"Poetin én de NAVO spelen een gevaarlijk spel"
NTR Academie - 25 aug 2015 (1:30 min)

Zijn de twee conflicten te vergelijken?

Ideologisch, politiek, economisch, cultureel en militair: de Koude Oorlog van de vorige eeuw wordt op alle terreinen van de samenleving gevoerd. Ook vandaag de dag komen deze aspecten veel terug in de spanningen tussen Oost en West, maar er is wel degelijk een verschil. In tegenstelling tot een halve eeuw geleden zijn Rusland en de Verenigde Staten niet meer de enige twee wereldmachten.

Deel alinea

China is niet alleen een economische speler waar rekening mee moet worden gehouden. Ook op gebied van defensie en buitenlandse politiek is de supermacht bezig aan een opmars. Dit leidt tot spanningen tussen de VS en China en resulteert in een handelsoorlog. Ook Japan dreigt een speler te worden op het Aziatische militaire toneel. Het eiland is van plan om meer dan 200 miljard in het leger te investeren en zich te wapenen tegen Rusland, Noord-Korea en met name China.

De Aziatische grootmachten schroeven hun militaire uitgaven enorm op. 

Ook Noord-Korea is gezien de militaire ambities van dictator Kim Jong-Un een land om in de gaten te houden. De kerndreiging die het land uitoefent heeft niet alleen invloed op de relaties van Noord-Korea met andere landen, maar ook op de onderlinge verstandhoudingen tussen de andere supermachten. Zo is Rusland in 2017 niet blij met de VN-sancties die met steun van de VS ingesteld worden tegen Noord-Korea. Minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov is bang dat hierdoor Noord-Korea een ongeleid projectiel wordt. 

Kim Jong-un, leider van Noord-Korea, viert in juli 2017 feest na een geslaagde raketproef.

Het grootste verschil met de eerste Koude Oorlog is dat het ideologische aspect geheel is verdwenen. In plaats van een strijd tussen het communisme en het kapitalisme is het nu niets anders dan grootmachtenpolitiek. Onveranderd is de rol van technologische ontwikkeling daarin. Wie de technische kennis in huis heeft, loopt voor op de rest. Ook dit leidt tot spanningen tussen de verschillende wereldmachten. Zo wordt er in oktober 2018 ternauwernood een Russische cyberoperatie op het OPCW (Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens) verstoord en wordt Huawei-topvrouw Meng Wanzhou verdacht van spionage in Amerika, in opdracht van de Chinese overheid.  

thumbnail
Wereldmachten in kaart

Hoeveel wapentuig om elkaar eventueel te bestoken hebben de belangrijke landen in de wereld?

Technologische kennis leidt ook tot nieuwe kernwapens. Een toespraak van Poetin in 2018 spreekt hierin boekdelen. Rusland beschikt volgens de president over wapens waar geen raketschild tegen bestand is. Volgens Poetin is dit een reactie op de Amerikaanse pogingen om een nieuw geavanceerd raketschild te ontwikkelen.

Ook de recente ontwikkeling omtrent het INF-verdrag, ruim dertig jaar geleden ondertekend door Gorbatsjov en Reagan, brengt spanningen met zich mee. Trump wil zich terugtrekken uit dat wapenverdrag, omdat Rusland het al jaren zou schenden. Ook zou het hem niet bevallen dat de Verenigde Staten worden beperkt in hun wapenproductie, terwijl een opkomende nucleaire grootmacht als China zich nergens aan hoeft te houden.

"‘Niemand wilde naar Rusland luisteren, hoewel we een nucleaire grootmacht zijn. Wel, luister nu maar naar ons.’"

Poetin stelt dat het opzeggen van het INF-verdrag gevolgen heeft voor Europa als er opnieuw Amerikaanse kernraketten, gericht op het oosten, op Europese bodem worden geplaatst. Over de beschuldigingen omtrent het schenden van het verdrag is hij duidelijk. Als de VS raketten ontwikkelt die het verdrag schenden, doet Rusland dat ook. De taal die de grootmachten spreken is die van de Koude Oorlog: we vallen alleen aan als we aangevallen worden, maar we houden de wapens in de aanslag.

In het kort

  • Dankzij het progressieve beleid van Sovjetleider Michail Gorbatsjov wordt er eind jaren 80 een kernwapenverdrag opgesteld tussen de VS en de Sovjet-Unie. Het soepele bewind van Gorbatsjov leidt tot revoluties in het Oostblok. De Sovjet-Unie valt uiteen en zo komt de Koude Oorlog tot een einde.

  • Beide machtsblokken pleiten voor het terugdringen van het aantal kernwapens, maar achter de schermen blijven ze elkaar misleiden en wantrouwen. De eigen belangen en verdediging van het grondgebied staan voorop en zowel de Verenigde Staten als Rusland blijven hun wapenarsenaal ontwikkelen.

  • Rusland en de Verenigde Staten zijn vandaag de dag niet meer de enige twee wereldmachten. China investeert veel geld in het militaire apparaat en technologische vooruitgang leidt tot een continue ontwikkeling van nieuwe geavanceerde wapens.

Deel dit venster