Wat doet een zwangerschap met je brein?

7 minuten leestijd

Wat doet een zwangerschap met je brein?

Gezondheid

Je leest nu

Wat doet een zwangerschap met je brein?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 26
  • 12421

Van alle vrouwen in Nederland krijgt 80 tot 90 procent vroeg of laat een kind. Hoe veranderen de zwangerschap en het prille moederschap een vrouw? Wat doet het met haar brein? Hoe komen daar foetuscellen in terecht? En hoe zit het eigenlijk met de vaders? Opmerkelijk genoeg is daar nog helemaal niet zoveel over bekend. Maar we weten inmiddels wel dat de veranderingen in het moederbrein ingrijpend en langdurig zijn.

Samengesteld door Bouwe van Straten - De Kennis van Nu

Een zwangerschap heeft ingrijpende gevolgen voor het brein van vrouwen. “Het is een stortvloed aan hormonen waar je als zwangere aan wordt blootgesteld,” zegt hersenwetenschapper Elseline Hoekzema van de Universiteit Leiden. Uit haar onderzoek blijkt dat deze veranderingen langdurig zijn. Zelfs twee jaar na de zwangerschap, en wellicht langer, zijn ze nog zichtbaar.

Van andere diersoorten is bekend dat hormonen tijdens de zwangerschap zeer bepalend zijn voor het gedrag van de moeder zodra de jongen geboren zijn. Ratten zonder nageslacht veranderen na een hormoonbehandeling vergelijkbaar met die van een zwangerschap in zorgzame stiefmoeders. Blijkbaar spelen de zwangerschapshormonen een belangrijke rol om de knop om te zetten van een ‘gewoon’ brein naar een zorgzaam moederbrein.

"Wat doen al die zwangerschapshormonen met onze hersenen?" De hele aflevering zie je op NPO Start.

Recent hersenonderzoek brengt in 2016 aan het licht dat er in bepaalde gebieden van het moederbrein een afname van de grijze stof Grijze stof wordt gevormd door de zenuwcellen in met name de buitenste laag van het brein. Daar zit onder meer de hersenschors, die informatie verwerkt. is te zien. Dat klinkt misschien zorgwekkend, maar volumeverlies hoeft niet per se functieverlies te betekenen. Hetzelfde gebeurt als kinderen adolescenten worden: onder invloed van hormonen verandert het puberbrein dramatisch. Ook dan is er sprake van een verlies aan grijze stof op het moment dat het brein zich ontwikkelt.

Deel alinea

Waarom verandert het moederbrein zo sterk?

Waarschijnlijk heeft de sterke verandering van het moederbrein te maken met hoe mensenbaby’s ter wereld komen: vreselijk on-af. Ze kunnen direct na de geboorte weinig meer dan ademen, huilen en drinken aan de moederborst. Vergelijk dat eens met veel andere zoogdieren, die vaak al meteen kunnen staan en lopen en de wereld beginnen te ontdekken.

"Ik was echt staatsgevaarlijk". De hele aflevering vind je op NPO Start.

Er is een evolutionaire verklaring voor die hulpeloosheid van mensenbaby’s. In de afgelopen paar miljoen jaar is het menselijk brein in hoog tempo gegroeid ten opzichte van onze voorouders. Als dat brein al in de baarmoeder grotendeels volgroeid zou zijn, zoals bij andere dieren, dan zou de baby te groot zijn om nog ter wereld te kunnen komen. Een baby moet dus geboren worden voordat het hoofd te groot is. 

Het gevolg: moeders moeten hun kwetsbare kind beschermen tegen de gevaren van de buitenwereld. En misschien nog wel belangrijker: ze moeten zien te achterhalen wat de behoeften van hun baby zijn. Heeft ze pijn? Heeft ie honger? Is het te warm? Krampjes misschien? Een moeder heeft haar handen vol aan het interpreteren van cryptisch babygedrag.

Deel alinea

Hoe verandert het moederbrein precies?

Het interpreteren van het gedrag van je baby vraagt het vermogen om je te verplaatsen in een ander. Dat vermogen staat bekend als Theory of Mind – het besef dat ook anderen gevoelens, gedachten en behoeftes hebben, en dat je je daarin kunt verplaatsen. Theory of Mind maakt het ook mogelijk in te zien dat de behoeften en gevoelens van iemand anders kunnen afwijken van die van jezelf. Het is daarmee een belangrijke voorwaarde voor empathie. Kinderen met PDD-NOS, een lichte variant van autisme, hebben vaak problemen met Theory of Mind.

"Mijn man keek me heel bezorgd aan". De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Er zijn duidelijke aanwijzingen dat het nu juist de hersengebieden zijn die betrokken zijn bij het interpreteren andermans gedrag die bij moeders veranderen onder invloed van zwangerschapshormonen. Gek genoeg worden deze hersengebieden tijdens de zwangerschap juist kleiner.

Je zou kunnen denken dat daarmee ook het empathisch vermogen van moeders afneemt, maar dat is allerminst het geval: het is juist een teken van een betere relatie tussen moeder en kind. Wetenschappers denken nu dat in deze periode specifiek de breincircuits worden versterkt die te maken hebben met de moeder-kindrelatie.  

Deel alinea

Hoe komen foetuscellen in het moederbrein terecht?

Het brein is maar één van de organen waar de sporen van een zwangerschap duidelijk terug te vinden zijn. Een andere fascinerende verandering staat bekend onder de naam microchimerisme. “Wanneer vrouwen zwanger zijn, gaan cellen van het kind circuleren in het bloed van de moeder. Dat gebeurt waarschijnlijk bij alle zwangerschappen,” vertelt patholoog Ingeborg Bajema. 

Deel alinea

Zwervende, foetale cellen van het kind zijn overal in het lichaam van de moeder terug te vinden. Bajema ontdekte ze in de longen, milt, lever, nieren en in het brein en hart van zwangere vrouwen. “Wij denken dat die cellen bij gezonde vrouwen na de zwangerschap redelijk snel worden opgeruimd.” Maar een deel van de foetale cellen overleeft de opruimactie en blijft tot haar dood in het lichaam van de moeder.

Wat het effect is van deze foetale cellen op het moederlichaam, daar kunnen wetenschappers alleen nog maar naar gissen. Wellicht kunnen ze bepaalde ziekten veroorzaken, maar gunstige gevolgen zijn ook goed mogelijk. 

Een deel van de cellen van de foetus blijkt zelfs in het brein van de moeder terecht te kunnen komen. Hoe fascinerend ook (‘je baby zit in je brein’), er is nog vrijwel niets bekend over de effecten die deze cellen op het brein zouden kunnen hebben. Op dit moment weten we weinig meer dan dat ze in bepaalde hersengebieden vaker worden aangetroffen. Hersenwetenschapper Elseline Hoekzema heeft wel plannen om dit fenomeen nader te onderzoeken.

Hoe bijzonder zijn mensenvaders?

Zie je bij de vrouw de veranderingen al tijdens de zwangerschap ontstaan, bij de man is de interactie met het kind essentieel. Het vaderschap zorgt niet alleen voor veranderingen in gedrag, maar ook voor een afname van het hormoon testosteron. Dit ‘mannenhormoon’ zorgt onder meer voor de ontwikkeling van geslachtskenmerken, houdt het voortplantingsmechanisme in stand en stimuleert het seksueel verlangen.

"Ik koop ook alle kleding". De hele aflevering vind je op NPO Start.

Het vaderschap is voor ons zo vanzelfsprekend dat het tot tien jaar geleden nauwelijks onderwerp van onderzoek is, net als het moederbrein. Waarschijnlijk realiseren wetenschappers zich tot dan toe onvoldoende hoe bijzonder mannelijke betrokkenheid bij kinderen is in het dierenrijk. Mensapen doen er helemaal niet aan, slechts een handjevol Zuid-Amerikaanse apen en nauwelijks vijf procent van de zoogdieren. Evolutionair antropoloog Anna Machin gaat zelfs zover te zeggen dat het vaderschap een van de dingen is die de mens uniek maakt onder de dieren.

Het vaderschap heeft bij de mens ook een andere vorm dan bij de dieren waar het wel voorkomt. Waarschijnlijk heeft dat er ook weer mee te maken dat mensenbaby’s nog totaal hulpeloos zijn als ze ter wereld komen – in tegenstelling tot de kinderen van andere dieren, die vaak al snel op eigen benen kunnen staan. Voor bescherming was, naast een aangepaste rol voor de moeder en grootmoeder, de vader van groot belang.

Deel alinea

De vader heeft van oudsher met name een onderwijzende rol: hij leert zijn kinderen te overleven, hoe dingen werken, en om hun weg te vinden in de wereld. Ten overvloede: we beschrijven hier een verklaring voor het ontstaan van het vaderschap. De hier beschreven taakverdeling is naar de huidige maatstaven behoorlijk ouderwets en stereotype te noemen.

Zowel het kind als de vader hebben belang bij de rol van de vader: voor het kind groeien de overlevingskansen, voor de vader neemt de kans toe dat zijn genen op de langere termijn overleven. Maar, net zoals bij het moederbrein, is ook nog heel veel onbekend over het vaderschap. Machin vindt het dan ook de hoogste tijd dat we beter gaan onderzoeken wat het vaderschap nu precies inhoudt.

Delen van dit artikel zijn gebaseerd op een artikel over het moederbrein dat Corlijn de Groot voor de VPRO Gids schreef.

In het kort

  • Zwangerschapshormonen spelen een belangrijke rol bij de verandering van een ‘gewoon’ brein naar een zorgzaam moederbrein.

  • Mensenbaby's zijn bij geboorte bijzonder kwetsbaar. De veranderingen in hun brein helpen moeders om hun kwetsbare kind te beschermen tegen de gevaren van de buitenwereld. 

  • Het brein verandert vooral in gebieden die samenhangen met het vermogen je te verplaatsen in de gedachten, gevoelens en behoeften van iemand anders.

  • Tijdens de zwangerschap komen cellen van het ongeboren kind in het lichaam van de moeder terecht, soms zelfs in haar hersenen. Het effect daarvan is nog onbekend.

  • Niet alleen het moederbrein, maar ook het vaderschap is nog maar weinig bestudeerd. Terwijl vaderschap behoorlijk bijzonder is; in het dierenrijk komt het nauwelijks voor.

Deel dit venster

collection

De Kennis Van Nu

In tv-programma De Kennis van Nu gaan Elisabeth van Nimwegen en Diederik Jekel op onderzoek uit in de wetenschappelijke wereld. Ze nemen de kijker mee naar de nieuwste inzichten en ontdekkingen. Hoe beïnvloeden die ons dagelijks leven?

Iedere woensdag om 21:20 op NPO 2