Hoe ontstond carnaval in het zuiden van het land?

7 minuten leestijd

© ANP

Hoe ontstond carnaval in het zuiden van het land?

Geloof

Je leest nu

Hoe ontstond carnaval in het zuiden van het land?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 12
  • 443

In het zuiden van het land barst het carnavalsfeest weer los. De eeuwenoude viering was bij de kerk niet altijd geliefd en werd daarom zelfs lange tijd in beslotenheid gevierd. Hoe kwam het volksfeest weer tot leven?

Samengesteld door Tess de Bruijn en Saskia Wayenberg

"Het woord ‘carnaval’ zou wel ’s afgeleid kunnen zijn van het Latijnse ‘carne vale’ dat ‘vaarwel vlees’ betekent."

Vastenavond

Carnaval is een katholiek feest dat vooraf gaat aan de periode van de Vastentijd ter voorbereiding van Pasen. Over de oorsprong van de viering van het feest doen verschillende verhalen de ronde. Zo kan het feest zijn afgeleid van vergelijkbare heidense festijnen vóór de verspreiding van het Christendom en kreeg het uiteindelijk een plek in de christelijke traditie. De eerste vieringen van Vastenavond dateren uit de Late Middeleeuwen. De Vastenavondviering is de ideale uitlaatklep vlak voor een periode van onthouding van eten en drinken. Invloedrijke mensen worden in optochten en optredens bespot door zowel de arbeiders als de gegoede burgerij. Er wordt lekker gegeten, het bier vloeit rijkelijk en in sommige steden schenkt het stadsbestuur zelfs het bier aan de gilden en arbeiders. Tot  AswoensdagVan Aswoensdag (de eerste dag na carnaval) tot Pasen zijn er veertig vastendagen. De katholieke traditie is een boetedoening, waarop de gelovigen een kruisje van as op het voorhoofd getekend krijgen. Zo tonen ze berouw voor hun begane zonden.  gaat de samenleving op zijn kop.

Carnaval werd gezien als een tijd van zonden 

Deel alinea

De viering op een lager pitje

In de zestiende eeuw ontstaat onrust. Dat komt door een tweedeling in het land door de reformatie: protestant ten noorden, en katholiek ten zuiden van de grote rivieren. De protestanten vinden de viering van Vastenavond te rooms, de katholieken vinden het te heidens. De strengere geloofsleer maakt een einde aan de losbandige viering van Vastenavond. In Amsterdam is het dan ook niet toegestaan om het op straat te vieren. Daar wordt het feest nog wel door een enkeling in huiselijke kring gevierd.

"Een masker was helemaal uit den boze"

Steden en dorpen in het zuiden van het land scherpen de regelgeving rond de viering van Vastenavond aan. Het feest wordt op veel plekken besloten en soberder. Er is geen plaats meer voor het bespotten van de wereldlijke en geestelijke macht. In 1565 verbiedt ‘s-Hertogenbosch het dan ook om notabelen te bespotten en verkleed als geestelijken over straat te lopen. Vaste gebruiken als hanenrijden en gansknuppelen worden nog wel toegestaan. De kinderen gaan langs de deuren om te ‘schooien’, dat bedelen betekent. Met  de rommelpotDe rommelpot is een potje met een varkensblaas eroverheen gespannen. Die blaas krijgen de kinderen van de boer, nadat de kont van een pasgeslacht varken is gekust. Terwijl dat gebeurt wordt snel op de buik van het dode dier gedrukt waardoor de gassen uit de ingewanden ontsnappen.  zingen ze liedjes in ruil voor snoepjes.

Deel alinea

Wanneer begint de georganiseerde carnavalsviering?

Aan het eind van de achttiende eeuw wordt de viering van Vastenavond en carnaval weer uitbundiger. De Franse overheersing brengt godsdienstvrijheid en -gelijkheid en de katholieke Vastenavondviering wordt weer vrijer. In ‘s-Hertogenbosch wordt de gegoede burgerij dan ook voorzichtig weer bespot in carnavalsblaadjes.

Het zuiden van het land leeft toe naar hét feest van het land. 

Deel alinea

Is er carnaval tijdens de oorlog?

Van 1915 tot 1919 wordt het openbaar carnaval vanwege de Eerste Wereldoorlog op veel plaatsen afgeschaft. Enkele steden houden achter gesloten deuren nog wel gekostumeerde bals. Na de Eerste Wereldoorlog komt het feest terug, maar in de jaren dertig wordt het vanwege de crisis sober gevierd. Gedurende het jaar zamelt de bevolking geld in zodat de armen ook carnaval kunnen vieren. Een gebruik dat nog lang in stand wordt gehouden.

© ANP

De bedreiging van het carnavalsfeest neemt in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog toe. Om de openbare orde te handhaven mag niemand zich vermommen. Alle steden in Limburg en Brabant schaffen het feest daarom ook af tijdens de oorlog.

Deel alinea

Waardoor bloeit het carnaval weer op?

Na de Tweede Wereldoorlog groeit de belangstelling voor het carnaval weer. Er is weer reden tot feest.

Carnavalsverenigingen schieten als paddenstoelen uit de grond en namen van steden omgedoopt. Zo wordt Eindhoven in de jaren vijftig omgedoopt tot Lampegat, een naam die verwijst naar de Philipsfabriek.

Vier jij carnaval?

63%
37%
Deel poll

Nederlanders hebben in de jaren zestig meer te besteden en carnavalsvieringen in steden als Oeteldonk ('s-Hertogenbosch) en Mestreech (Maastricht) worden drukbezocht. Voor de wagenbouwers is de carnavalsoptocht het hoogtepunt. Maandenlang werken zij samen aan de praalwagens. Vaak ook nog ’s avonds na een lange werkdag en op de zaterdagen. Jaloers kijken de Tilburgers naar de grote carnavalsviering in Oeteldonk. In het streng katholieke Tilburg is het al honderd jaar verboden om openbaar carnaval te vieren. De kerk heeft daar erg veel macht en zij vinden het uitbundige gefeest maar niets. Carnavalsvierders moeten daar tot midden jaren zestig vermomd met lange jassen over straat naar de kroeg. Een soort schuilcarnaval.

Carnavalsvierders moeten tot midden jaren zestig vermomd met lange jassen over straat. Een soort schuilcarnaval.

Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Rebelse jongeren bevrijden zich in de jaren zestig van het gezag en dwingen met een illegale carnavalsoptocht ook in Tilburg het openbare carnaval af. Er komt een carnavalsstichting en een prins carnaval. Het openbaar vieren van carnaval in Tilburg is in 1965 een feit. 

In het kort

  • Carnaval staat bekend als een katholiek volksfeest. Het is de ideale uitlaatklep vóór de Vastentijd, de periode ter voorbereiding op het Paasfeest.

  • In de zestiende eeuw ontstaat door de reformatie een tweedeling in het land: de protestanten en de katholieken. De strengere geloofsleer maakt een einde aan de losbandige viering van Vastenavond. 

  • De Franse overheersing brengt godsdienstvrijheid en -gelijkheid. De Vastenavondviering wordt aan het eind van de achttiende eeuw weer vrijer en uitbundiger. 

  • Van 1915 tot 1919 wordt het openbaar carnaval vanwege de Eerste Wereldoorlog op veel plaatsen afgeschaft. Dat gebeurt ook tijdens de Tweede Wereldoorlog.

  • Na de Tweede Wereldoorlog groeit de belangstelling voor het carnaval weer. Door de welvaart krijgen mensen meer te besteden en wordt het volksfeest in het zuiden uitbundig gevierd.

Deel dit venster