Heksen en graven: het verborgen verleden van Richard Groenendijk

7 minuten leestijd

Heksen en graven: het verborgen verleden van Richard Groenendijk

Personen

Je leest nu

Heksen en graven: het verborgen verleden van Richard Groenendijk

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 6
  • 4368

De familie van cabaretier en presentator Richard Groenendijk komt van de Zuid-Hollandse eilanden. Richard ontdekt in Verborgen verleden dat zijn voorouders hier in de middeleeuwen ook al hebben gewoond, wanneer er heksenvervolgingen plaatsvinden. Eindigden zijn familieleden ook op de brandstapel? Daarnaast zou Richard weleens blauw bloed kunnen hebben. Om dat uit te zoeken, moet hij naar het Binnenhof in Den Haag.

Samengesteld door Anne Verwaaij - Verborgen verleden

De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

De heksen van Nederland

Ze is besmet en befaamd door “toverijen”, zo luidt de aanklacht tegen Adriana Jans in 1592. Na martelingen biecht Adriana op dat ze ongeveer veertig mensen heeft vermoord met magie. Ook beschuldigt ze een verre tante van Richard Groenendijk: de 67-jarige Eewout Dimmens uit GoedereedeHet stadje Goedereede ligt op het eiland Goeree-Overflakkee in Zuid-Holland. zou een heks zijn.

De eeuwenoude angst voor hekserij 
Al in het Romeinse Rijk is magie verboden. Maar wanneer in de middeleeuwen de rooms-katholieke kerk flink onder druk komt te staan, groeit zichtbaar de weerstand tegen heksen in Europa. De katholieken vrezen namelijk zogenaamde ketters: mensen die afwijken van het katholieke geloof.

De eerste oude documenten die spreken over heksenvervolgingen in Nederland komen uit het begin van de veertiende eeuw. In Maastricht en Utrecht moeten voornamelijk vrouwen voor de rechtbank verschijnen, omdat ze betrapt zijn als waarzegster. Dit is een vorm van magie en daarom verboden door de kerk. Toch zien de katholieken het wel als een ‘onschadelijke’ vorm van tovenarij.

Heks, geschilderd door Jan van de Velde (II), 1626
Deel alinea

Handboek voor de heksenjacht
Processen tegen ‘schadelijke’ tovenarij, zoals het ‘dood toveren’ van mensen, vinden in Nederland voor het eerst plaats in de vijftiende eeuw. 1487 is het beruchte jaar dat De heksenhamerOfficieel heeft het handboek de Latijnse titel Malleus Maleficarum.  verschijnt. Dit is een handboek van de inquisitie De rechtbank van de katholieke kerk die zogenaamde ketters - mensen die een ander geloof aanhangen dan het katholicisme - opspoort en vervolgt. voor het vervolgen van heksen. Het boek wijst nadrukkelijk vrouwen aan als heksen, omdat ze van nature slecht, zwak en inferieur zijn. Daardoor zijn ze vatbaar voor de verleidingen van de duivel.

Twee monniken uit Keulen schrijven het handboek dat na 1487 meer dan 30.000 keer uit drukpersen rolt. Ook in gebieden over de Duitse grens wordt het handboek gelezen en gebruikt, zoals in het hertogdom GelreIn de middeleeuwen vallen grote delen van het huidige Gelderland en Noord-Limburg onder de heerschappij van de hertog van Gelre. (Tot 1339 is het gebied een graafschap.) . Aan het einde van de vijftiende eeuw vinden hier verschillende heksenvervolgingen plaats volgens de instructies van De heksenhamer.

Voorpagina van De heksenhamer

Duizenden heksen naar de brandstapel
In de tweede helft van de zestiende eeuw neemt het aantal heksenvervolgingen in heel Europa snel toe. Naar schatting krijgen tussen 1550 en 1650 ongeveer veertig- tot vijftigduizend mensen het doodsvonnis. 80 procent van hen is vrouw.

Vooral in de gebieden waar de katholieke kerk de dreiging de reformatieEen hervorming van het westerse christendom. Vanaf de late Middeleeuwen klinkt veel kritiek op de katholieke kerk. In de loop van de zestiende eeuw leidt dat tot splitsingen tussen rooms-katholieken en protestanten. Maarten Luther en Johannes Calvijn spelen een leidende rol in de ontwikkeling van de nieuwe, protestantse kerken. sterkt voelt, zoals Zuid-Duitsland, gaat het er hevig aan toe. Heksen krijgen dezelfde straf als andere ketters: de brandstapel.

Heksen in Nederland
In het gebied dat tegenwoordig Nederland heet, is het aantal processen tegen heksen veel lager. Hier vinden vanaf de vijftiende eeuw zo’n vijfhonderd rechtszaken plaats. 160 mensen eindigen op de brandstapel.

Het aantal vrouwelijke slachtoffers is ook in Nederland onevenredig hoog. Het gaat bovendien vaak om oude vrouwen. De slachtoffers van de heksenjacht zijn regelmatig zondebokken voor iets dat pijnlijk of onverklaarbaar is, zoals zieke kinderen of een mislukte oogst. Tekenend is dat mensen uit de hogere sociale klasse nauwelijks te vinden zijn op de lijsten met vervolgde heksen.

In Brabant en Limburg vinden de meeste heksenverbrandingen plaats. Alleen al in Roermond eindigen veertig mensen op de brandstapel. Dit heeft ook te maken met de reformatie: de protestanten zijn een stuk toleranter tegenover heksen, maar Brabant en Limburg blijven grotendeels katholiek. Bovendien proberen de Limburgse katholieken de reformatie te bestrijden door heel actief ketters op te sporen.

De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

De heksenfamilie van Richard Groenendijk
Eewout Dimmens, de verre tante van Richard Groenendijk die aan het einde van de zestiende eeuw wordt beschuldigd van tovenarij, is niet de eerste ‘heks’ in de familie. Haar zus Nynge Dimmens, de directe voorouder van Richard, is zeven jaar eerder al opgepakt.

Nadat de baljuwBaljuw is een verdwenen beroep. Baljuws moeten de openbare orde handhaven. Dit betekent dat ze wetsovertreders op moeten sporen en betrokken zijn bij rechtszaken. Hiervoor verzamelen ze bewijsmateriaal. van Goedereede haar verschillende keren laat martelen bekent Nynge dat ze een heks is. Bovendien beschuldigt ze ook haar zus Leene van tovenarij. Nynge eindigt op de brandstapel. Leene wacht de dreigende martelingen en brandstapel niet af en pleegt zelfmoord.

Twee vrouwen uit Bamberg (Duitsland) op weg naar de brandstapel in 1550 Jan Luyken, 1685

Eewout is dus al twee zussen verloren aan de heksenjacht van de baljuw van Goedereede als ze ook zelf wordt opgepakt voor tovenarij. Een van de beschuldigingen is dat ze de boter van twee vrouwen in de buurt heeft betoverd. Ze zou ook medeplichtig zijn aan het dood toveren van een meisje.

Eewout ontkent alles. De baljuw martelt ook de derde zus van de familie Dimmens, want hij heeft een bekentenis nodig om haar naar de brandstapel te sturen. Negen dagen en nachten houdt een beul Eewout wakker, maar het heeft geen effect. Eewout bekent niet. Deze verre tante van Richard Groenendijk weet de brandstapel te ontlopen.

De graven van Holland tussen 1203 en 1433

De machthebbers van de middeleeuwen: de graven van Holland

Richard komt in Verborgen verleden op het spoor van de familie Aleman. Deze bloedverwanten proberen in de zestiende eeuw te bewijzen dat ze afstammen van de graven van Holland, en in het bijzonder graaf Willem de Goede. Hebben ze het bij het rechte eind?

De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

Deel alinea

Wie zijn de graven van Holland?
In de middeleeuwen is het huidige Nederland verdeeld in heel veel kleine staatjes waar adellijke families de macht in handen hebben. Zo regeert de hertog van Gelre over een groot deel van Oost-Nederland en vallen de huidige provincies Zuid- en Noord-Holland onder de graaf van Holland.

Maar de ‘Nederlandse’ graven en hertogen zijn niet de officiële machthebbers in de middeleeuwen. Hun grond is onderdeel van het Heilige Roomse Rijk: een enorm rijk dat zich op zijn hoogtepunt uitstrekt van Noord-Duitsland tot het midden van Italië en van de kust van Nederland tot het westen van Polen.

Het Heilig Roomse Rijk op zijn hoogtepunt tussen 1155 en 1268 in vergelijking met de moderne Europese grenzen

Door de enorme omvang kunnen de koningen en keizers van het Heilige Roomse Rijk niet anders dan zogenaamde landsheren inschakelen om hun grondgebied te beheren, zoals de graven van Holland.

Wie is graaf Willem de Goede?
De graaf waar Richard Groenendijk naar op zoek is – Willem van het huis Avesnes – regeert over het graafschap Holland van 1304 tot aan zijn dood in 1337. Naast Holland is hij ook graaf van Zeeland en HenegouwenHet graafschap Henegouwen beslaat ruwweg zuiden van België. Het grenst in het noorden aan het graafschap Vlaanderen en het hertogdom Brabant. . Deze gebieden heeft hij te danken aan een aantal tactische zetten van zijn voorouders.

De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

De geschiedenisboeken omschrijven graaf Willem III als een echte Henegouwer: Franstalig en net als zijn voorgangers erg geïnteresseerd in de Europese politiek. Ook hij ontpopt zich tot een behendige speler op dit toneel.

Niet voor niets krijgt graaf Willem III de bijnaam ‘schoonvader van Europa’. Op tactische wijze huwelijkt hij zijn kinderen uit aan andere invloedrijke vorsten, waaronder de koning van Engeland en de toekomstige keizer van het Heilig Roomse Rijk.

Graaf Willem II en IV van Holland

Dat Willem III een echte Henegouwer is, uit zich ook in de manier waarop hij zijn graafschappen bestuurt. Zijn focus ligt op Henegouwen. In Holland en Zeeland besteedt Willem III het bestuur uit aan andere adellijke families.

Ondanks de vele vetes onder de adel in Holland en Zeeland blijkt dit een slimme zet, want in het begin van de veertiende eeuw kunnen de inwoners van de graafschappen Henegouwen, Holland en Zeeland profiteren van een stabiel bestuur. Het gaat goed met de economie. Hierdoor krijgt graaf Willem III de bijnaam ‘de Goede’.

"Wat je uit deze geschiedenis leert is dat je hard moet werken."

Over zijn hele zoektocht naar zijn familiegeschiedenis zegt Richard Groenendijk: “Wat je uit deze geschiedenis leert is dat je hard moet werken. Dat je dan ergens komt. Ik zie het in die hele lijn na Willem III, maar mijn opa ook op het land. Het gaat er niet om of je nou in Carré staat of dat je met een machine op het land aan het werken bent. Het één is niet belangrijker dan het ander. Het gaat erom dat je overleeft. En dat is waar dit over gaat.”

Richard Groenendijk

In het kort

  • Drie voorouders van Richard Groenendijk worden in de zestiende eeuw beschuldigd van hekserij.

  • Magie is al verboden door de Romeinen, maar pas als de rooms-katholieke kerk onder druk komt te staan tijdens de reformatie worden ook heksen, zogenaamde ketters, actief vervolgd.

  • In Nederland vinden vanaf de vijftiende eeuw ongeveer 500 heksenprocessen plaats. 160 mensen krijgen het doodsvonnis.

  • In de middeleeuwen zijn graven en hertogen de officiële machthebbers in het gebied dat tegenwoordig Nederland vormt.

  • Graaf Willem III regeert van 1304 tot 1337 over de graafschappen Holland, Zeeland en Henegouwen. Hij krijgt als bijnaam ‘de Goede’, omdat hij zorgt voor stabiliteit en economische vooruitgang.

Deel dit venster

collection

Verborgen verleden

Bekende Nederlanders gaan in het tv-programma Verborgen verleden op zoek naar hun familiegeschiedenis. De voorouders die zij in hun stamboom tegenkomen, hebben ieder een eigen verhaal dat vaak deel uit maakt van de geschiedenis van ons allemaal.